Hoe kan een gemeente actief sturen op het energiesysteem? Arnhem laat met het programma ‘Energie voor Arnhem’ zien hoe energie een plek krijgt in ruimtelijke plannen. Met gebiedsenergieplannen, netbewust bouwen, lokale energieoplossingen en samenwerking met inwoners en bedrijven werkt de gemeente aan een toekomstbestendig energiesysteem.
Overzicht van de beleidscyclus voor energie in Arnhem
Actieve rol voor de gemeente
Arnhem is een energiestad. Van de ongeveer 100.000 banen in Arnhem zijn er ongeveer 15.000 verbonden aan de energiesector. De stad heeft onder meer de hoofdkantoren van Alliander en TenneT, Cleantech Park Arnhem, de Electricity Campus op Arnhems Buiten en DEKRA/KEMA.
Tijdens de opleiding Energieplanologie lichtte de gemeente Arnhem toe waarom en hoe zij met het programma Energie voor Arnhem (EvA) actief stuurt op het lokale energiesysteem.
De aanleiding bestaat uit 4 onderdelen:
- Netcongestie beperkt de ruimte voor nieuwbouw, elektrificatie en de groei van bedrijven.
- Afhankelijkheid van fossiele energie maakt huishoudens en bedrijven kwetsbaar voor prijsschokken.
- Nieuwe wetgeving verandert de rol van gemeenten in het energiesysteem.
- Als de gemeente niets doet, ontwikkelt de stad zich ongelijk. Arnhemmers die het kunnen betalen, investeren individueel in een energieneutrale woning. Anderen blijven afhankelijk van fossiele brandstoffen en de stijgende kosten daarvan.
Energieplanologie
Energieplanologie betekent in Arnhem niet alleen het inpassen van steeds meer energie-infrastructuur. De gemeente wil op een andere manier naar het energiesysteem kijken en actief sturen op energie.
De juridische basis voor die sturing ligt niet in de Energiewet, maar in de Omgevingswet. Door de schaarste van energie is energie onderdeel geworden van de evenwichtige toedeling van functies aan locaties (ETFAL). Regels hierover kunnen worden vastgelegd in het omgevingsplan.
Arnhem werkt deze aanpak uit in een beleidscyclus. Het Koersdocument Energie voor Arnhem, vastgesteld door de gemeenteraad, legt de waarden voor het toekomstige energiesysteem vast. Het energiesysteem moet duurzaam en toekomstbestendig, solidair, betaalbaar en inclusief, betrouwbaar en zeker zijn. Ook moet het van alle Arnhemmers zijn.
Het Omgevingsprogramma Energie, op 13 januari 2026 voorlopig vastgesteld door het college, werkt deze waarden uit in 4 pijlers:
- bewust energie gebruiken;
- duurzame warmte en koude;
- emissievrije mobiliteit;
- duurzame elektriciteit en optimaal gebruik van het elektriciteitsnet.
Het Omgevingsprogramma Energie is tegelijk het verplichte warmteprogramma van Arnhem. In het programma beschrijft Arnhem daarnaast:
- Hoe de gemeente gaat sturen op het energiesysteem. Dit gebeurt via koersdocumenten en het energieprogramma, maar vooral via het ruimtelijk spoor: de omgevingsvisie en omgevingsplannen.
- Hoe het toekomstige energiesysteem eruit moet zien: wat komt waar? De 4 pijlers vormen hiervoor de basis.
- Hoe de uitvoering wordt gefaseerd: waar, wanneer en hoe werkt Arnhem aan de uitvoering? Hierin zijn ook de gebieden aangewezen waarvoor een gebiedsenergieplan wordt opgesteld. En is het proces voor deze gebiedsenergieplannen beschreven.
- Welke acties nodig zijn voor de gemeente, maar ook voor bewoners, bedrijven en instellingen.
Het gebiedsenergieplan
De concrete keuzes per gebied maakt Arnhem in gebiedsenergieplannen. De stad is ingedeeld in 157 energiegebieden, gebundeld in ongeveer 45 clusters. In 3 fasen wordt tussen nu en 2045 gewerkt aan het nieuwe energiesysteem.
Een gebiedsenergieplan legt de definitieve keuzes vast voor energiebesparing en isolatie, warmte- en koudeoplossingen, energieopslag, mobiliteit en laadinfrastructuur en de inpassing en het netbewust gebruik van elektriciteit.
Ook worden afspraken vastgelegd over de rollen en verantwoordelijkheden van de gemeente, netbeheerder, woningcorporaties, bewoners, bedrijven en energiecoöperaties.
Een gebiedsenergieplan is juridisch geen uitvoeringsplan. Het is een aanvulling op het stadsbrede warmteprogramma, met dezelfde inhoudelijke en procedurele eisen. Gebiedsspecifieke regels, zoals een eventuele aanwijzing van een gebied als aardgasvrij, worden opgenomen in het omgevingsplan.
Arnhem wil het gebiedsenergieplan en de wijziging van het omgevingsplan zo veel mogelijk tegelijk laten verlopen. Belanghebbenden kunnen dan over beide tegelijk een zienswijze indienen.
Proces voor het opstellen van een gebiedsenergieplan (bron: gemeente Arnhem)
Zo komt een gebiedsenergieplan tot stand
- Stap 1: het vertrekpunt bepalen
De gemeente, bewoners(initiatieven), ondernemers, sleutelfiguren, woningcorporaties, partners in de buurt en de netbeheerder bepalen samen wie er aan tafel zit en wat de speelruimte is.
- Stap 2: afspraken maken
Partijen spreken af welke keuzes gemaakt moeten worden, hoe de participatie verloopt en welk toetsingskader geldt.
- Stap 3: het plan uitwerken en toetsen
Alternatieve energiesystemen worden beoordeeld op ruimte, kosten, uitvoerbaarheid en sociale gevolgen. Dit leidt tot een conceptplan met een gezamenlijke voorkeursoplossing.
- Stap 4: het plan vaststellen
Eerst stellen de betrokken partijen het plan vast. Daarna doen het college en de gemeenteraad dit. Ook wordt besloten over de inzet van de aanwijsbevoegdheid. Daarna starten de projecten.