Energie als ontwerpopgave

21-10-2026

Op 15 oktober kwamen energie- en ruimteprofessionals bijeen. Ze onderzochten hoe ze keuzes over energie en ruimte met elkaar kunnen verbinden. De belangrijkste les: breng de juiste mensen samen, maak keuzes zichtbaar en kijk op tijd naar de gevolgen voor de ruimte.

 

 

Hoe kijk je naar energie als onderdeel van het ontwerp van een gebied?

De Special stond in het teken van de vraag: wat betekent het als we energie niet alleen als iets zien dat moet worden ingepast, maar als een ontwerpopgave? In de ochtend schetsten 3 sprekers de opgave. Daarna gingen de deelnemers aan de slag met een ontwerpspel op de kaart.

Ontwerpend onderzoek - Boris Hocks (Generation Energy)

Boris Hocks van Generation Energy liet zien dat de energietransitie de kaart van Nederland verandert. Wonen, water, energie, landbouw en mobiliteit raken elkaar steeds vaker. Daardoor is elke keuze in het energiesysteem ook een ruimtelijke opgave.

Volgens Boris is schaarste geen tijdelijk probleem. Er is een tekort aan ruimte, netcapaciteit en uitvoeringscapaciteit. Ook spelen de wateropgave en stikstof een rol. De vraag is dus hoe we de druk op het systeem verminderen en tegelijk de ruimtelijke kwaliteit verbeteren.

Met ontwerpend onderzoek zijn 4 sporen ontwikkeld:

  • Verminderen: de energievraag, pieken en ruimtevraag verkleinen
  • Combineren: functies combineren, zoals energieopwekking boven parkeerterreinen of in combinatie met agrarisch gebruik
  • Interacteren: onderzoeken hoe verschillende transities elkaar beïnvloeden, van huis tot Europa
  • Transformeren: energie, bodem en water samen met de andere ambities aanpakken

Energie staat daarbij niet op zichzelf. Het is altijd onderdeel van een afweging met andere opgaven. Volgens Boris zijn de schaalniveaus van wijk, stad en regio belangrijk. Dat vraagt soms wel om een andere manier van ontwerpen.

Hij gaf Leiden als voorbeeld. Daar zaten voor het eerst alle 46 partijen die aan dezelfde ondergrond werken samen aan tafel. Bij het bouwen van een brug of het aanleggen van een weg is zo’n samenwerking al heel normaal. De samenwerking leverde concrete kaarten en keuzes op. Ook onstond er een verrassende oplossing: een verticaal systeem voor kabels en leidingen met sensoren. Daardoor is er ruimte voor 2 keer zoveel bomen in een straat. Tot slot vertelde Boris dat er voor veel ruimtelijke opgaven richtlijnen bestaan, zoals de handboeken van CROW voor weg- en waterbouw. Voor energie in de ruimtelijke planning ontbreekt zo'n gedeeld kader nog.

Energie & Ruimte - Léa Soret (gemeente Amsterdam)

Léa Soret van de gemeente Amsterdam presenteerde het project Energie & Ruimte. De aanleiding kwam van de afdeling Energie. Energieopwekking, restwarmte en nieuwe energiebronnen vragen allemaal ruimte, maar de afstemming met de ruimtelijke planning ontbrak.

De vraag aan de afdeling Ruimte was: kunnen jullie een verhaal maken over wat waar kan en moet? Léa en haar collega’s kiezen daarbij bewust voor hun eigen rol. Zij zijn ruimtelijke ontwerpers, geen energie-experts of rekenaars.

Op basis van 24 conclusiekaarten ontstonden typologieën en uiteindelijk 2 scenario's:

  • Energy follows the city: de stad blijft zoals die is. Energiehubs aan de stadsranden voorzien de binnenstad van energie. Dit gaat wel ten koste van ruimte voor recreatie en groen.
  • City follows energy: functies verplaatsen zich als dat logischer is. Zo ontstaat ruimte voor groen, klimaatadaptatie en circulariteit.

Welke richting de juiste is, staat nog open. Amsterdam wil hierover in gesprek met collega's en de stad.

De boodschap sloot aan bij die van Boris: begin bij de ruimte en ontwerp het energiesysteem in samenhang. Kijk eerst wat de stad te bieden heeft en bepaal daarna hoeveel en welke energie daarbij past.

Energieconfiguraties - Gerjan Streng (Bright)

Gerjan Streng van Bright liet zien dat elk onderdeel van het energiesysteem ruimte inneemt en ook ruimte eromheen nodig heeft. Een windmolen vraagt bijvoorbeeld om een kabel, die zelf ook ruimte inneemt. De vraag is dus niet alleen waar het energielandschap past, maar ook hoe je de ruimtelijke gevolgen zo klein mogelijk houdt.

Dat kan echt verschil maken. Een wijk die passief is ontworpen, goed geïsoleerd is en op het zuiden is gericht, heeft veel minder opslag nodig. De benodigde opslag kan dalen van 150 naar 30 zeecontainers per wijk. Dat bespaart ook grondstoffen, zoals nikkel en kobalt.

Een belangrijk begrip in de presentatie was energieconfiguraties. Dit zijn combinaties van energiebouwstenen en ruimtelijke bouwstenen. Hiermee is onder andere de Balanswijk 2.0 uitgewerkt, een modelwijk van Duurzaam Energie Perspectief, Urban Synergy en Bright.

De boodschap sluit aan bij de eerdere presentaties: ontwerp energie niet als een los onderdeel, maar in samenhang met een gebied of wijk.

Het ontwerpspel

In de middag speelden de deelnemers aan 3 tafels een ontwerpspel op de kaart. Na afloop deelden de gespreksleiders wat hun tafel was opgevallen.

Woonwijken bleken een lastig punt vertrekpunt. De woningnood vraagt daar veel aandacht. Bij de kassen werd de omvang van de opgave pas echt zichtbaar. Op welk schaalniveau voer je het gesprek? En waar hoort energie bij: in een kassengebied of in de landbouwtransitie? Het bedrijventerrein bleek uiteindelijk een mogelijke schakel.

Een andere groep richtte zich vooral op de organisatie en uitvoering. Geothermie in combinatie met kassen leek eerst de beste oplossing. Maar er is veel nodig om dit mogelijk te maken. Daarna kwam het gesprek weer uit bij een collectieve all-electric oplossing.

Het spel bracht ook veel andere onderwerpen naar voren. Een vraag die steeds terugkwam: kijken we alleen naar de toekomst, of ook naar de vraagstukken van nu?

 

Inzichten van de dag:

  • Energie is een ontwerpopgave, geen losstaand onderwerp. Energieplanologie, of zoals de 3 sprekers het liever noemen: energie als ontwerpopgave, hoort bij ruimtelijk ontwerpen en planvorming. Energie staat niet op zichzelf, maar is altijd onderdeel van een afweging.

  • Ontwerpers moeten vanaf het begin samen aan tafel zitten. Ook bij het bepalen van de vraag. Voor mobiliteit en grond-, weg- en waterbouw bestaat al een vaste werkwijze. Voor de energieopgave ontbreekt die nog. Het advies is om hierbij aan te sluiten op bestaande werkwijzen.

  • Beelden helpen om keuzes te maken.Met kaarten, bouwstenen en configuraties kun je de gevolgen van keuzes beter overzien. Dat is te vergelijken met een IKEA-keukenplanner: je maakt keuzes en ziet direct wat de gevolgen zijn. Dit is een nieuw vakgebied.

  • Scenario's en typologieën helpen om mogelijkheden te verkennen. Casussen maken duidelijk wat wel en niet kan. Vanuit die inzichten kun je verder kijken naar het niveau van de stad.

  • Het verbinden van schaalniveaus levert winst op. Elk schaalniveau beïnvloedt andere schaalniveaus, van een huis tot Europa. Als je het hele systeem overziet, kun je op elk niveau betere keuzes maken.

  • Kleine gemeenten verdienen extra aandacht.Daar werken weinig ontwerpers en ligt de aandacht vooral bij het beoordelen van BOPA's. Provincies kunnen mogelijk een rol spelen. Ook de energiesysteemregio, oftewel de energieregio, is een belangrijk schaalniveau om kennis en ervaring op te bouwen.

  • Breng mensen uit de wereld van ruimte en energie bij elkaar. De verbinding tussen deze groepen is belangrijker dan alle kennis al in huis hebben. De omgevingsvisie is daarvoor een belangrijk instrument.

Afbeeldingen

 

 

 

Het platform Energiesysteem en Ruimte is een samenwerking tussen de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, het Interprovinciaal Overleg en Netbeheer Nederland, met ondersteuning van Rijksdienst voor Ondernemend Nederland.

Stuur een e-mail   Volg op LinkedIn   Meld aan voor de nieuwsbrief

     

 

 

Cookie-instellingen